Linux: focus op het ls (list) commando

<section data-background="images/linux-focus-on-ls/ls.jpg" data-state="frontpage">
<div class="atitle2">Focus op Linux: 
 <div class="atitle" style="font-size:350% !important">ls</div>
 
 door Peter Martin / <a href="https://db8.nl" target="_blank">db8.nl</a>
 
 slides: <a href="https://petermartin.nl" target="_blank">https://petermartin.nl</a>
 <style>.atitle{text-shadow: 2px 2px 2px #000;}
 .atitle2{text-shadow: 2px 2px 2px #000;}
 </style>
 <div style="margin: 0 auto;">
 <a href="https://db8.nl" title="Joomla Specialist db8 Nijmegen" target="_blank">
 <img height="50" style="border:0;background:transparent;margin-right:20px;
 box-shadow: 0 0 0 rgba(0, 0, 0, 0.15);" src="images/db8-logo.svg" alt="db8">
 </a>
 </div>
</div>

</section>

---

### Waarom `ls` belangrijk is

- `ls` is je info over bestandssysteem. Je gebruikt het voordat je bestanden kopieert, verplaatst, verwijdert of bewerkt.
- Het is veilig: `ls` *leest* alleen en verandert niets.
- Een handvol opties: `-l`, `-a`, `-h`, `-t`, `-r`, `-R`

----

### De denkwijze

> Een directory = lijst van namen die naar bestanden wijzen.

`ls` leest die lijst en toont hem aan jou.

Elke optie is een andere vraag over die lijst: 
"laat me de verborgen bestanden zien", "sorteer op tijd", 
"geef me de details", "volg het de submappen in".

---

<div class="sheet">1. De basis</div>

----

### 1.1 Waar `ls` voor staat

`ls` = list (list directory contents).

Vroeger: 
Typen op trage teletypeterminals: 
elke toetsaanslag telde. 
 


Dus klinkers werden weggelaten:
korte commando's 
(`cp`, `mv`, `rm`, `cd`, `ls`…).

----

### 1.2 Een beetje geschiedenis

- `ls` kwam van Multics (voorloper Unix) in Unix 1st Edition, Bell Labs 1971.
- In elk Unix-achtig systeem: Linux, macOS, BSD, Solaris, AIX.
- Meeste Linux-systemen:
 - GNU coreutils-versie van `ls`
 - macOS/BSD: BSD-versie (voor 95% hetzelfde).

----

### 1.2 Een beetje geschiedenis

| Tijdperk | Mijlpaal |
|---|---|
| ~1965 | `ls` bestaat in Multics |
| 1971 | Verschijnt in Unix 1st Edition |
| jaren '80 | BSD voegt kleur, kolommen en `-G` toe |
| Vandaag | GNU coreutils `ls` op de meeste Linux-distributies |

> `ls` ruim 50 jaar oud. In essentie onveranderd.

----

### 1.3 Simpel gebruik

Typ `ls` zonder iets erbij → toont de huidige directory:

```bash
$ ls
Documents  Downloads  Music  Pictures  notes.txt  todo.md
```

- Standaard alfabetisch gesorteerd.
- Gerangschikt in kolommen om in je terminal te passen.
- Verborgen bestanden worden niet getoond.

----

### 1.3 Het naar een pad laten wijzen

```bash
$ ls /etc                 # een specifieke directory
$ ls Documents            # een submap via relatief pad
$ ls notes.txt            # bevestig dat één bestand bestaat
$ ls Documents Downloads  # meerdere dingen tegelijk
```

> Toont `ls` bestandsnaam? bestand bestaat + directory leesbaar. 
> Foutmelding? verkeerde pad of geen rechten.

----

### 1.4 Verborgen bestanden: `-a`

punt (`.`) naam bestanden zijn "verborgen". 
`-a` (all) maakt ze zichtbaar:

```bash
$ ls -a
. .. .bashrc .config .ssh Documents notes.txt
```

| Item | Betekenis |
|---|---|
| `.` | Deze directory |
| `..` | De bovenliggende directory |
| `.bashrc` | Een verborgen configuratiebestand |

> `-A` ("Almost All") verbergt `.` en `..`

----

### 1.5 Het lange formaat: `-l`

`-l` (long) toont één bestand per regel met alle details:

```bash
$ ls -l
drwxr-xr-x  2 peter staff  4096 Jun  1 09:14 Documents
-rw-r--r--  1 peter staff  1234 May 28 17:02 notes.txt
```

```
-rw-r--r--   1   peter   staff   1234   May 28 17:02   notes.txt
└────┬────┘   │    │       │       │         │            │
   rechten    │ eigenaar  groep  grootte   datum        naam
            links
```

----

### 1.5 Een regel in lang formaat:

| Kolom | Wat het je vertelt |
|---|---|
| `-rw-r--r--` | Bestandstype + rechten (deel 3) |
| `1` | Aantal hard links |
| `peter` | Eigenaar |
| `staff` | Groep |
| `1234` | Grootte in bytes |
| `May 28 17:02` | Tijdstip laatste wijziging |
| `notes.txt` | De naam |

---

<div class="sheet">2. De dagelijkse opties</div>

----

### 2.1 Leesbare groottes: `-h`

`-h` (human) zet ze om naar K, M, G. Werkt samen met `-l`:

```bash
$ ls -lh
-rw-r--r--  1 peter staff  1.2K May 28 17:02 notes.txt
-rw-r--r--  1 peter staff   45M May 30 11:20 video.mp4
```

----

### 2.2 Opties combineren

Unix-opties = losse letters 
samenvoegbaar achter één streepje stapelen.

Deze zijn allemaal identiek:

```bash
$ ls -l -a -h
$ ls -lah
$ ls -hal
$ ls -alh        # de volgorde van de letters maakt niet uit
```

> `ls -lah` — long, all, human

----

### 2.3 Sorteren

| Optie | Sorteert op | Typisch gebruik |
|---|---|---|
| `-t` | Tijd (nieuwste eerst) | "Wat heb ik net gewijzigd?" |
| `-S` | Grootte (grootste eerst) | "Wat vreet mijn schijf op?" |
| `-X` | Extensie | Groeperen per bestandstype |
| `-v` | Versie / natuurlijke volgorde | `file2` vóór `file10` |
| `-r` | Omgekeerd elke sortering | Combineer met bovenstaande |

----

### 2.3 Sorteren in de praktijk

```bash
$ ls -lt          # nieuwste bovenaan
$ ls -ltr         # nieuwste ONDERAAN — handig in een drukke logmap
$ ls -lhS         # grootste bestanden eerst, leesbare groottes
```

> `ls -ltr` handig voor systeembeheerders: 
> meest recent gewijzigde bestand op laatste regel, 
> vlak boven de prompt dus makkelijkst te lezen.

----

### 2.4 Types markeren: `-F`

`-F` (classiFy) voegt een type symbool toe:

```bash
$ ls -F
Documents/   script.sh*   notes.txt   link@
```

| Achtervoegsel | Betekent |
|---|---|
| `/` | Directory |
| `*` | Uitvoerbaar bestand |
| `@` | Symbolische link |
| `\|` | Een named pipe (FIFO) |

----

### 2.4 De directory zelf: `-d`

`-d` (directory) toont het eigen item van een directory:

```bash
$ ls -ld Documents
drwxr-xr-x  2 peter staff  4096 Jun  1 09:14 Documents
```

> Zonder `-d` toont 
> `ls Documents` 
> bestanden in Documents.

----

### 2.5 Kleur

Veel distributies: `ls` alias voor `ls --color=auto` 
directories, links en uitvoerbare bestanden krijgen automatisch kleuren.

```bash
$ ls --color=auto  # GNU/Linux
$ ls -G     # BSD / macOS
$ alias     # Toont alle aliassen

```

> Kleuren uit `LS_COLORS` alleen voor weergave. 
> pipe `ls` naar een ander commando, dan zonder kleuren.

---

<div class="sheet">3. Het lange formaat lezen</div>

----

### 3.1 De rechten

Lees 1e kolom van `ls -l` in vier stukjes:

```
 -    rwx    r-x    r--
 │     │      │      │
type eigenaar groep  anderen
```

- Eerste teken = het *type* bestand.
- Dan negen groepen van `rwx` 
- read, write, execute (lezen, schrijven, uitvoeren) voor eigenaar, groep en alle anderen.

----

### 3.1 `rwxr-xr--` ontcijferen

```
-rwxr-xr--
│└┬┘└┬┘└┬┘
│ │  │  └─ anderen: alleen lezen
│ │  └──── groep: lezen + uitvoeren
│ └─────── eigenaar: lezen + schrijven + uitvoeren
└───────── gewoon bestand
```

> Een streepje betekent "recht afwezig". 
> rwxr-xr-- lees je als: de eigenaar mag alles, de groep mag lezen en uitvoeren, anderen mogen alleen lezen.

----

### 3.2 Het type-teken

Het 1e teken = *wat voor soort* ding:

| Teken | Type |
|---|---|
| `-` | Gewoon bestand |
| `d` | Directory |
| `l` | Symbolische link |
| `c` | Character device (bijv. een terminal) |
| `b` | Block device (bijv. een schijf) |
| `p` | Named pipe (FIFO) |
| `s` | Socket |

----

### 3.2 Types in het wild

```bash
$ ls -l /dev | head
crw-rw-rw-  1 root root 1, 3 Jun  2 08:00 null
brw-rw----  1 root disk 8, 0 Jun  2 08:00 sda
```

> doe een keer `ls -l /dev` om de `c`- en `b`-types te zien ->"alles is een bestand".

----

### 3.3 Inodes en de optie `-i`

Elk bestand = inode, een genummerd record met metadata en verwijzingen naar de data. 
*bestandsnaam* = alleen een label die naar een inode wijst.

```bash
$ ls -li
1310721 -rw-r--r--  1 peter staff  1234 May 28 17:02 notes.txt
1310722 -rw-r--r--  2 peter staff   512 May 28 17:05 original.txt
1310722 -rw-r--r--  2 peter staff   512 May 28 17:05 hardlink.txt
```

> `original.txt` en `hardlink.txt` delen inode 1310722 en een linkteller van 2. 
> Twee namen voor *hetzelfde* bestand. Die kolom met de linkteller wordt opeens logisch.

---

<div class="sheet">4. Dieper graven</div>

----

### 4.1 Recursief weergeven: `-R`

`-R` (Recursive) toont inhoud elke submap:

```bash
$ ls -R Documents
Documents:
invoices  letters  notes.txt

Documents/invoices:
2025.pdf  2026.pdf

Documents/letters:
draft.md
```

----

### 4.2 De andere tijdstempels

Elk bestand heeft drie tijden. 
`ls ``-l` toont standaard de wijzigingstijd:

| Optie | Toont | Betekenis |
|---|---|---|
| (standaard) | mtime | Inhoud laatst **gewijzigd** |
| `-u` (met `-lt`) | atime | Inhoud laatst **benaderd** |
| `-c` (met `-lt`) | ctime | **Metadata** laatst gewijzigd |
| `--time-style=full-iso` | — | De volledige, precieze tijdstempel |

----

### 4.2 Precieze tijdstempels

```bash
$ ls -l --time-style=full-iso notes.txt
-rw-r--r-- 1 peter staff 1234 2026-05-28 17:02:41.000000000 +0200 notes.txt
```

> Veel mensen beseffen nooit dat `ls` ook de *toegangs*- en *metadata-wijzigings*tijden kan tonen, niet alleen de wijzigingstijd. `ls -lu` en `ls -lc` zijn de sleutels.

----

### 4.3 Numerieke ID's en quoting

| Optie | Effect |
|---|---|
| `-n` | Als `-l` maar met numerieke gebruikers-/groeps-ID's |
| `-Q` | Zet namen tussen "dubbele aanhalingstekens" |
| `-b` | Niet-afdrukbare tekens als escape-codes |
| `-m` | Namen als één komma-gescheiden lijst |
| `-Z` | De SELinux-context van elk bestand |

----

### 4.3 Wanneer ze helpen

```bash
$ ls -b
my\ file\ with\ spaces.txt      # spaties getoond als escapes

$ ls -Z
unconfined_u:object_r:user_home_t:s0 notes.txt   # SELinux-context
```

----

### 4.4 Eén bestand per regel: `-1`

`-1` (het cijfer één) forceert één kolom met één naam per regel.

```bash
$ ls -1
Documents
Downloads
notes.txt
```

> Uitvoer naar een pipe of bestand? 
> Dan automatisch al naar één per regel.

---

<div class="sheet">5. `ls` in de praktijk</div>

----

### 5.1 Globbing — shell zoekt match

`ls *.txt`: shell regelt `*`, en vindt overeenkomende namen vóórdat `ls` ooit draait.

```bash
$ ls *.txt           # alle .txt-bestanden in deze map
$ ls Doc*            # alles dat met "Doc" begint
$ ls report-?.md     # ? = precies één teken
$ ls *.{jpg,png}     # brace-expansie: jpg ÉN png
```

> `ls` zelf heeft geen idee wat `*` betekent. 
> Daarom geeft `ls *.txt` de fout "No such file" wanneer er *niets* matcht 
> Er was niets om aan `ls` door te geven.

----

### 5.2 `ls` output naar andere tools

`ls` werkt samen met andere tools:

```bash
$ ls | wc -l                 # tel items in een directory
$ ls -lt | head              # de 10 meest recent gewijzigde
$ ls -lhS | head             # de grootste bestanden
$ ls *.log | xargs rm        # verwijder elk .log-bestand
$ ls -1 | grep -i invoice    # filter de lijst
```

> ⚠️ "`ls` parsen" in scripts is fragiel — bestandsnamen kunnen spaties en newlines bevatten.
> Voor scripting beter globs gebruiken (`for f in *.txt`) of `find -print0`.
> Voor *interactief* gebruik is `ls` doorsluizen prima.

----

### 5.3 De aliassen die iedereen maakt

Veel Linux-gebruiker maken alias in `~/.bashrc`:

```bash
alias ll='ls -lh'
alias la='ls -lah'
alias l='ls -CF'
```

> Typ `ll` en je krijgt lange, leesbare lijst.

----

### 5.3 Een alias omzeilen

```bash
$ alias ls                 # vaak: alias ls='ls --color=auto'
$ \ls                      # draai de echte ls, negeer de alias
$ command ls               # hetzelfde, explicieter
```

> De backslash vooraan (`\ls`) of `command ls` draait de echte binary.

----

### 5.4 Wanneer `ls` de verkeerde tool is

| Behoefte | Gebruik | Waarom |
|---|---|---|
| Een boom doorzoeken | `find` | Filtert op naam/grootte/tijd/type |
| Metadata van één bestand | `stat` | Alle drie de tijden, inode, blokken |
| Een directoryboom-weergave | `tree` | Getekend als ingesprongen boom |

```bash
$ stat notes.txt           # alles wat ls -l toont, en veel meer
```

----

### 5.5 Moderne vervangers

Sommigen gebruiken alternatieven, maar `ls` = altijd geïnstalleerd.

| Tool | Wat het toevoegt |
|---|---|
| `exa` / `eza` | Kleuren, iconen, git-status, boomweergave |
| `lsd` | Iconen, moderne look, `ls`-compatibele opties |
| `tree` | Een speciale recursieve boomweergave |

```bash
$ eza --long --git --icons     # een chique moderne lijst
$ tree -L 2                     # twee niveaus diep, als een boom
```

---

<div class="sheet">6. Alles bij elkaar</div>

----

### 6.1 Onthoud combinaties

| Commando | "Toon me…" |
|---|---|
| `ls` | …wat hier staat |
| `ls -a` | …inclusief verborgen bestanden |
| `ls -lh` | …met details en leesbare groottes |
| `ls -lah` | …dat alles in één keer |
| `ls -ltr` | …oudste→nieuwste (nieuwste onderaan) |
| `ls -lhS` | …grootste bestanden eerst |
| `ls -ld */` | …alleen de directories zelf |
| `ls -li` | …met inode-nummers |
| `ls -R` | …recursief, in elke submap |

----

### 6.2 Altijd hulp beschikbaar

Twee commando's geven offline info over ls:

```bash
$ man ls          # de volledige handleiding
$ ls --help       # een snel optieoverzicht (GNU)
$ info coreutils 'ls invocation'   # de uitgebreide GNU-handleiding
```

----

### 6.3 Drie mythes

| Mythe | Werkelijkheid |
|---|---|
| "Kleur zit ingebouwd in `ls`." | Meestal een shell-alias. Draai `\ls` en het verdwijnt. |
| "`ls` is een Linux-commando." | Het is een Unix-commando, ~20 jaar ouder dan Linux. |
| "`ls -l` toont alles." | Het verbergt dotfiles. Je hebt `ls -la` nodig. |

> Kleur leeft in een *alias*, de geschiedenis gaat terug tot *Unix*, en "alles" betekent altijd *vergeet `-a` niet*.

---

<div class="sheet">7. Belangrijkste punten</div>

----

### Belangrijkste punten

- `ls` = "list" — uit Unix in 1971 (Multics daarvoor), op elk Unix-achtig systeem.
- Het is alleen-lezen en veilig — het perfecte commando om mee te verkennen.
- `-a` onthult verborgen bestanden, `-l` het lange formaat, `-h` leesbare groottes. `ls -lah` combineert alle drie.
- De eerste kolom van het lange formaat codeert type + rechten (`drwxr-xr-x`).
- Sorteer met `-t` (tijd), `-S` (grootte), `-r` (omgekeerd) — `ls -ltr` is de dagelijkse klassieker.
- Ga dieper met `-R`, `-i` (inodes verklaren hard links), `-d`, en de `-u`/`-c` alternatieve tijden.

----

### Belangrijkste punten (vervolg)

- Globbing (`ls *.txt`) wordt gedaan door de shell, niet door `ls`. En `ls` combineert netjes met `wc`, `head`, `grep`.
- Kleur is meestal een alias — `\ls` of `command ls` draait het kale commando.
- Weet waar `ls` ophoudt: `find` om te zoeken, `stat` voor één bestand, `tree` voor een boomweergave.
- Moderne tools (eza, lsd, tree) zijn fraaier, maar `ls` is er altijd — leer het eerst.
- Bij twijfel: `man ls`.

---

<div class="sheet">Vragen?</div>